Tỉ lệ trong thiết kế kiến trúc và nội thất

Có những căn phòng vừa bước vào đã thấy dễ chịu, dù không có món đồ nào đặc biệt. Có những căn phòng đầy đồ đẹp nhưng vẫn thấy chật chội, lệch lạc. Phần lớn sự khác biệt đó nằm ở tỉ lệ – mối quan hệ về kích thước giữa các phần của một vật, giữa các vật với nhau, và giữa không gian với con người.

Tỉ lệ và tỉ xích – hai khái niệm thường bị nhầm

• Tỉ lệ (proportion) là quan hệ giữa các phần trong cùng một vật thể hoặc một không gian: chiều cao so với chiều rộng của ô cửa, độ dày mặt bàn so với chân bàn, chiều dài căn phòng so với chiều cao trần.
• Tỉ xích (scale) là kích thước của một vật khi đặt cạnh vật khác và cạnh cơ thể con người. Một chiếc sofa có thể cân đối trong chính nó, nhưng vẫn "sai tỉ xích" nếu quá lớn so với căn phòng hay quá nhỏ so với bàn trà bên cạnh.

Một thiết kế tốt cần cả hai: mỗi món đồ đẹp trong chính nó, và tất cả cùng vừa vặn với nhau và với người sử dụng.

Tỉ lệ vàng – nhịp điệu từ tự nhiên

Tỉ lệ vàng (φ ≈ 1,618) là tỉ lệ mà khi chia một đoạn thẳng thành hai phần, tỉ số giữa đoạn dài và đoạn ngắn bằng tỉ số giữa cả đoạn và đoạn dài. Một hình chữ nhật vàng có thể được chia liên tiếp thành một hình vuông và một hình chữ nhật vàng nhỏ hơn, tạo nên đường xoắn ốc quen thuộc.

Tỉ lệ này xuất hiện trong nhiều công trình kinh điển và được nhiều kiến trúc sư dùng làm công cụ điều chỉnh mặt đứng, ô cửa, bố cục. Trong nội thất, cách dùng đơn giản nhất là chia không gian theo khoảng 60/40: khoảng 60% diện tích sàn dành cho đồ đạc, 40% để trống cho lối đi và "khoảng thở"; hoặc một bức tường được chia thành hai mảng chênh lệch xấp xỉ 1 : 1,6 thay vì chia đôi.

Tuy vậy, tỉ lệ vàng là một công cụ, không phải công thức bắt buộc. Nhiều không gian đẹp được tạo ra từ những tỉ lệ đơn giản như 1:1, 1:2, 2:3 – miễn là chúng được lặp lại nhất quán.

Con người là thước đo

Từ thời La Mã, Vitruvius đã cho rằng kiến trúc nên được đo theo tỉ lệ cơ thể người – ý tưởng mà Leonardo da Vinci sau này minh họa trong bức "Người Vitruvius". Năm 1948, Le Corbusier công bố hệ Modulor, lấy một người cao 1,83 m làm chuẩn: rốn ở độ cao 1,13 m, tay giơ cao chạm 2,26 m, và các kích thước trung gian được chia theo tỉ lệ vàng. Ông dùng hệ này cho công trình Unité d'Habitation ở Marseille, với trần phòng khách cao 2,26 m.

Ngày nay, nguyên tắc ấy hiện diện trong những con số rất đời thường:

• Mặt ghế ngồi: 42–46 cm
• Bàn ăn, bàn làm việc: 72–76 cm
• Mặt bếp: 85–92 cm, tùy chiều cao người nấu
• Lối đi chính: tối thiểu khoảng 80–90 cm
• Khoảng cách sofa – bàn trà: 40–45 cm, đủ để với tay mà không vướng chân

Những con số này không làm nên vẻ đẹp, nhưng nếu sai, mọi vẻ đẹp khác đều trở nên khó chịu.

Tỉ lệ giữa các món đồ

Đồ nội thất cần cân đối với nhau trước, rồi mới đến với căn phòng. Một vài quy tắc hữu ích:

• Bàn trà dài khoảng 2/3 chiều dài sofa.
• Thảm đủ lớn để ít nhất chân trước của sofa và ghế đặt lên thảm, gom nhóm đồ thành một "hòn đảo".
• Đèn thả trên bàn ăn rộng khoảng 1/2 – 2/3 chiều rộng mặt bàn, treo cách mặt bàn 75–85 cm.
• Tranh treo trên sofa rộng khoảng 2/3 chiều dài sofa.
• Trần cao hợp với đồ lớn, khung cửa cao; trần thấp nên chọn đồ thấp, chân mảnh để giữ cảm giác thoáng.

Tỉ lệ của màu sắc và khoảng trống

Tỉ lệ không chỉ là kích thước. Quy tắc 60 – 30 – 10 chia màu sắc thành 60% màu chủ đạo (tường, sàn), 30% màu phụ (nội thất, rèm, thảm) và 10% màu nhấn (gối, tranh, đèn). Khoảng trống cũng là một phần của tỉ lệ: một mảng tường trống, một góc phòng không đặt gì giúp những thứ còn lại được nhìn thấy rõ hơn.

Tỉ lệ trong cách làm của H+ Studio

Với H+, tỉ lệ bắt đầu từ con người và khí hậu. Mái được kéo thấp và vươn rộng để che nắng mà vẫn giữ tầm nhìn ngang tầm mắt; trần được nâng cao ở không gian chung để gió lưu thông, rồi hạ xuống ở góc ngủ để tạo cảm giác che chở; bàn ăn, bậc cửa, bệ ngồi được đo theo cách gia đình thực sự sinh hoạt. Tỉ lệ đúng không phải là thứ người ở nhìn thấy, mà là thứ họ cảm thấy – sự dễ chịu khó gọi tên mỗi khi bước vào nhà.

Tham khảo: Le Corbusier, Le Modulor (1948); MasterClass – How to Use Scale and Proportion for Better Interior Design. Sơ đồ minh họa: H+ Studio.